O Cabo dos Fumeiros

Cabo dos Fumeiros  inicios do s.XX. Fototipia Thomas

A rúa Cabo dos Fumeiros debe o seu nome ao antigo accidente xeográfico que formaba, xa que ata este punto chegaba o mar. Alí estivo en tempos o porto máis antigo de Redondela do que hai constancia, sendo empregado ata inicios do século XX. A presión urbanística acabaría por sacar o mar de Redondela e o porto hoxe descansa baixo un edificio do inicio da rúa.

Seguindo co topónimo, o nome dos Fumeiros ven da técnica de conservación consistente en afumar o peixe. Nesta rúa aínda se conservan construcións que lembran o pasado mariñeiro do barrio.

Casa do Cristo de Limpias. Foto: J. Migueles

Outra edificación senlleira sería a Casa do Cristo de Limpias. Construída no século XVI, debe o nome a que un día que pasaba unha procesión por diante comezou a chover, polo que refuxiaron a imaxe do Cristo na taberna que había no seu baixo. Anteriormente era coñecida como Casa da Carballa. Na súa fachada destacan dous brasóns. Tamén hai un curioso reloxo de sol colocado recentemente polos seus propietarios. Ao seu carón existía unha capela que xa nos anos 40 estaba abandonada e era empregada como vivenda por un portugués que mal vivía vendendo leña que traía a nado dende o monte de Machaquito. Desapareceu anos despois coa construción dun edificio. Na súa fachada había outro brasón que sería trasladado a unha casa de Reboreda.

 

Brasón na Casa do Cristo de Limpias. Foto: J. Migueles

Esta rúa é coñecida popularmente como a dos Canastros. Aquí existiu unha gran concentración deles e por fotos antigas vemos que deberon superar a vintena. A mágoa é que estes elementos etnográficos tamén sufriron a presión urbanística e o abandono de moitos anos. Algúns aínda sobreviven en pé, e no chan vemos os tornarratos doutros que ao ser de madeira correron diferente sorte. 

Facebook Alonso Vidal

 

Foto de José Bellver.

 

 

 

 

 

 

 

Publicada por Vigo, La Antigua Ciudad Olívica

Unha das reclamacións da veciñanza é a recuperación desta zona porque é unha mágoa que unha das rúas do casco vello con máis interese histórico e patrimonial permaneza nun total abandono. Cunha escola taller de cantería e carpintería poderíanse restaurar os canastros e cuns paneis destacar os puntos de interese. O potencial turístico paga a pena, xa que existe un paseo baixo os arcos do viaduto de Pontevedra e a fotografía dos canastros coa ponte de fondo é unha das paisaxes máis fermosas que poden levar os nosos visitantes nas súas cámaras.

 

 

Lamentable imaxe que presentan os canastros (2008). 

Fotos: J. Migueles

 

 

Autor: Juan Migueles

BIBLIOGRAFÍA

Sal, sardiñas e peiraos. Achega ao patrimonio marítimo na Enseada de San Simón. Alberte Román Losada. Ed. Asoc. Alén Nós 2009.

Guía didáctica para escolares: Nº3. Arquitectura e urbanismo en Redondela. Alfonso Sotelo Ramos, 1986.

Reloxos de Sol. Autor: Ana Chas => https://reloxosdesol.wordpress.com/blog/page/12/

SEREN. Nº3. Heráldica de Redondela. Ernesto Iglesias Almeida.

Aportes: Tere e Manuel Migueles.

 

Hórreos (ou Canastros)

 

 

1929. Canastro e Marisma. Foto: Otto Wunderlich

 

        O primeiro que temos que aclarar ao falar dos hórreos é que en Redondela son chamados canastros. Segundo a RAG: canastro: 2. Hórreo que ten as paredes feitas de vimbios ou varas trenzadas. No noso concello por contra emprégase canastro para referirnos aos hórreos que será definido como: Construción rural, de forma xeralmente rectangular, feita sobre columnas e con moitas aberturas nas paredes para facilitar a ventilación, que se utiliza fundamentalmente para gardar o millo e outros produtos agrícolas.

        Podemos atopar canastros por todas as parroquias de Redondela, e en xeral por toda Galicia. Son construcións coa función de poder secar o millo e outros produtos do campo manténdoos a salvo dos paxaros e os ratos. Elévanse do chan mediante piares ou pegollos rematados cunhas pedras chamadas tornarratos porque son as que impiden o acceso ós roedores. A forma do canastro galego é rectangular a diferenza da do canastro típico asturiano (tamén presente en terras luguesas) que é cadrada.

        No casco urbano de Redondela atopamos canastros na Rúas Cabo dos Fumeiros e da Leña (bastante abandonados no 2009), ademais do da Alameda e dos de propiedade privada. E a pouco que nos fixemos tamén os atopamos espallados polas leiras das outras parroquias do concello.

        Os canastros do noso Concello pertencen ao chamado estilo Morrazo, caracterizado polas aberturas verticais e por ir sobre pés con tornarratos individuais. No tocante aos materiais podemos distinguilos en catro grupos:

• De pedra. Con tan só a porta de madeira.
• Mixtos. Coas aberturas verticais de madeira.
• De madeira. Con tan só os pés e tornarratos en pedra. Dentro de este tipo hai algúns coas aberturas en horizontal.
• Modernos. Construídos con cemento e ladrillo.

 

Varios exemplos de canastros en Cedeira, Cesantes, Negros e na Rúa Cabo dos Fumeiros(Redondela)

Fotos: J. Migueles, 2009 

        Todos eles teñen a cuberta de tella, empregándose tradicionalmente a do país, se ben é certo que nalgúns casos foi substituída pola plana. Os adornos do tellado soen ser unha cruz e un lampión, pero tamén poden ser dúas cruces ou dous lampións. Outro elemento decorativo que atopamos nos canastros de pedra máis antigos é o reloxo de sol. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/reloxos-de-sol.html )

         Non existe unha figura de protección clara sobre estes elementos, se ben é certo que se superan os cen anos son declarados BIC (Ben de Interese Cultural), na práctica non hai un control efectivo de que isto se leve a cabo. Os máis ameazados son os de madeira que soen desaparecer por falta de mantemento, polo que cada vez son máis escasos. Os de pedra son máis duradeiros e moi valorados polo que a maior ameaza é a súa venda e o traslado desde zonas agrarias a áreas residenciais. Os de cemento e ladrillo son menos apreciados polo que moitas veces son demolidos.

1930. Avelino Giráldez e amigos. Foto Pacheco. Faro de Vigo.

        É moi difícil saber cantos canastros existen no Concello de Redondela por atoparse en propiedades privadas. Grazas a Google Maps e moita paciencia podemos dar un número aproximado que sería de 1.095. Por parroquias atopamos:

Cabeiro: 50

Cedeira: 120

Cesantes: 142

Chapela: 29

Negros: 54

Quintela: 61

Reboreda: 161

Redondela: 38

Saxamonde: 75

Trasmañó: 59

Ventosela: 101

Vilar de Infesta: 53

O Viso: 152

        Chama a atención que a parroquia con menos canastros sexa Chapela, unha das máis extensas. O motivo é que é a máis poboada por mor do gran crecemento que experimentou a partires dos anos 60 do pasado século. Este crecemento sería caótico sen un ordenamento urbanístico axeitado, polo que hoxe en día podemos atopar máis de cen vivendas sen acceso de coche. O casco urbano quedou sen campos e moitas casas carecen de eido, polo que non quedou sitio para os canastros.

        Noutro extremo atopamos casos como o do Viso, no que vemos non só un gran número de canastros, se non tamén a conservación de moitas casas antigas de labranza.

        Por último citar o caso máis grave de destrución que se deu na rúa Cabo dos Fumeiros, onde Redondela tiña unha gran concentración que rondaba os 20 canastros. A desidia leva a eterna promesa da súa recuperación (2023) mentres asistimos ao deterioro dos poucos que seguen en pé, escusándose en que son bens privados en terreos públicos. 

Cabo dos Fumeiros. Foto de José Bellver.

 

 

Autor: J. Migueles

 BIBLIOGRAFÍA

Hórreos de Galicia => https://horreosdegalicia.com

Reloxos de Sol

En Redondela contamos con numerosos reloxos de sol en igrexas, capelas e canastros. Nas derradeiras décadas engadíronse á lista algúns reloxos de sol ornamentais que as máis das veces están mal orientados.

REDONDELA

RRD01. Reloxo da Igrexa de Santiago de Redondela. Na fachada principal na esquina oposta ao campanario. Conserva o gnomón (peza de metal). (42.283188, -8.607366)

Foto: J. Migueles

RRD02. Reloxo da Casa do Cristo de Limpias. Réplica de reloxo mercado recentemente nunha feira en Francia polos propietarios. Ten a data de 1824 sobre unha cruz cátara ou occitana. (42.286688, -8.609466)

Foto: Eduardo Barros Loureiro

RRD03. Reloxo da Capela de Santa Mariña. Existen referencias desta capela no século XVII. Como na igrexa de Santiago conserva gnomón pero en mal estado. A propia pedra do reloxo presenta unha fenda que de non reparase pode provocar a súa parcial ou total caída. Está no extremo esquerda da fachada. (42.288406, -8.608605)

Foto: J. Migueles

RRD04. Reloxo da Alameda. É moderno. Foi colocado nos anos 90 do pasado século como elemento decorativo, tendo gravada a data: 2-12-1991. Posúe un tipo de tetrasquel chamado lauburu, típico da cultura vasca. Sen gnomón. (42.284004, -8.608990)

 

Foto: J. Migueles

RRD05. Reloxo nun canastro. Camiño do Francés. (42.277571, -8.609782)

 

Camiño do Francés. Google Maps

 

CABEIRO

RCB01. Reloxo de sol no Camiño das Grañas. Nun portón de entrada. (42.255518, -8.631746)

 

Camiño das Grañas. Google Maps

CEDEIRA

RCD.01. Reloxo nunha casa de Negueiride. Novo reloxo decorativo sen orientar colocado trala reforma da casa xa no século actual. (42.277757, -8.624237)

RCD.02. Reloxo na Regasenda. Nunha casa privada, un reloxo de sol, colocado como decoración nunha mesa no xardín. (42.286706, -8.636924)

RCD.03. Reloxo en Fortóns. Canastro. (42.270446,-8.615553)

 

Foto: J. Migueles

Foto: J. Migueles

 

CESANTES

RCS 01. Reloxo Canastro de Esteiro. Camiño de Esteiro, 4. (42.294134, -8.607686)

RCS 02. Reloxo Canastro Carballiño. Camiño Carballiño, 51. Construído en 1805. (42.305662, -8.611776)

RCS 03. Reloxo Canastro Cerqueiro. Camiño do Cerqueiro, 14. Construído en 1854. (42.301234,-8.603940)

RCS 04. Reloxo Canastro Alto de Ostrás. Camiño do Alto, 58. Construído en 1870. (42.31,-8.614218)

RCS 05. Reloxo Canastro Alto de Ostrás. (42.312334,-8.615848)

RCS 06. Reloxo Canastro Alto de Ostrás. (42.310809,-8.614302)

RCS 07. Reloxo Canastro de Zacande. Estrada de Zacande, 18. Construído en 1930. (42.297615,-8.609991)

RCS 08. Reloxo na Casa de Rita Regojo. Cño. Nogueiral. Enriba do tellado da casa, antigamente no canastro. (42.301542, -8.6143719)

Canastro Esteiro Foto: J. Migueles

Canastro en Carballiño. Google Maps

Canastro en Zacande. Foto: Google Maps

Alto Cesantes. Google Maps

Reloxo de Rita Regojo-Foto:María Mar

 

Alto de Ostrás. Google Maps

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NEGROS

RNG 01. Reloxo en Negros. Sen localizar.

 

Negros Facebook Fran Wild Whale

 

REBOREDA

RRB 01. Reloxo da Igrexa de Reboreda. En bo estado. (42.283843, -8.594723)

RRB 02. Reloxo do Pazo de Pousadouro. Pendente de comprobar. (42.285562, -8.601534)

RRB 03. Reloxo Canastro da Carambola. Dirección Camiño da Carambola, 28. (42.290262, -8.595882)

Igrexa Reboreda. Foto: César González Pérez

Carambola. Google Maps

O VISO

RVS 01. Reloxo de Sol da Capela da Peneda. Está na parte dianteira do tellado, na esquina oposta ao campanario. Está orientada ao sur e carece de gnomón. Está cuberta de liques polo que no momento da visita non se observaban as liñas horarias. Hai que explicar aquí que a capela se atopa en terreos de Soutomaior pero pertence á parroquia de O Viso. (42.327036, -8.590303)

 

Foto: J. Migueles

RVS 02. Reloxo da Igrexa parroquial do Viso. Nun lateral da igrexa. (42.321920, -8.594026)

Foto: J. Migueles

 

RVS 03. Reloxo da Casa Reitoral do Viso. Enriba do muro de peche da casa reitoral do Viso atopamos un reloxo de sol polar “de meddia cana”, ou sexa ten un arco central cunhas liñas transversais que marcan as horas polas sombras que fan as aristas do arco. A súa localización non debe ser a orixinal porque non está orientado ao sur. A base do reloxo serve agora de base á cruz que hai enriba da entrada á propiedade. Para este tipo de reloxo ao ser completamente de pedra bastaría unha boa orientación para que volvera a funcionar. (42.322155, -8.593754)

Foto: J. Migueles

RVS 04. Reloxo Estrada da Teixeira. Canastro con reloxo de sol antropomorfo. (42.31625, -8.59928)

RVS 05. Reloxo de Tuimil. Canastro privado. Camiño Fonte de Pousada 16. (42.309734, -8.592256)

RVS 06. Canastro en Soutoxuste. Canastro con cruz e reloxo de sol nos extremos do tellado. Está moi alterado por ter acaroada unha casa e empregarse a parte inferior para construír peches para os animais. Conta con oito pés cos tornarratos individuais. Está construído na súa totalidade en pedra e está cuberto con tella plana. A orixinal porta de madeira foi substituída por unha de metal. Está orientado cara ao sur e perdeu o gnomón. (42.325129, -8.612731)

RVS 07. Canastro en Soutoxuste 2. Neste caso o reloxo está baixo a cruz. Completa o conxunto un bonito pombal. (42.325181, -8.612505)

RVS 08. Canastro en Soutoxuste 3. Baixo a cruz no lado dereito. Estrada da Aldea. (42.320316, -8.611676)

 

RVS 04-Est. Teixeira-Google Maps

RVS 05. Foto: J. Migueles

RVS 06-Canastro Soutoxuste Foto: J. Migueles

 

RVS 07 Canastro Soutoxuste Foto: J. Migueles

 

RVS 08-Estrada da Aldea. Foto: J. Migueles

RVS 09. Canastro na Fábrica de Monecos. Soutoxuste 4. (42.323796, -8.612144)

RVS 10. Canastro en Soutoxuste 5-N550 (42.324801, -8.609320)

RVS 11. Canastro ¿Cño. de Besada? (42.327059, -8.593443)

RVS 09 Canastro Fábrica Monecos-Google Maps

RVS 11. Canastro con Reloxo. Googñe Maps

 

 

RVS 10-Canastro-N550Soutoxuste. Google Maps

 

VENTOSELA

Reloxo da Igrexa de San Martiño de Ventosela. Atópase preto dun cano que hai a carón da porta de acceso ao campanario. Como os anteriores o óxido provocou a perda do gnomón. O reloxo está acaroado á parede e sobre ela colocouse outra pedra rectangular coroada cunha cuncha de vieira franqueada con motivos decorativos. (42.300376, -8.586401)

Foto: Gonzalo Figueroa

 

Reloxo da Igrexa de San Martiño de Ventosela. Atópase preto dun cano que hai a carón da porta de acceso ao campanario. Como os anteriores o óxido provocou a perda do gnomón. O reloxo está acaroado á parede e sobre ela colocouse outra pedra rectangular coroada cunha cuncha de vieira franqueada con motivos decorativos. (42.300376, -8.586401)

Canastro con reloxo no Camiño Castiñeira. Visible desde a Estrada de Ventosela. Canastro ao que se lle engadiu un reloxo de sol e unha cruz cara a 2022. (42.299382, -8.587906)

Canastro con reloxo no Camiño Castiñeira2. No lateral dunha das dúas cruces que posúe. (42.297132, -8.582689)

Canastro con reloxo no Camiño Requeixo. Ten o reloxo como único elemento decorativo. (42.297963, -8.582386)

Canastro con reloxo no Camiño Rains. Canastro con cruz e reloxo. (42.295152, -8.581521)

RVN 04-Cño Requeixo. Foto: J. Migueles

RVN 03-Est Castiñeira. Foto: J. Migueles

RVN 02-Est Castiñeira. Foto: J. Migueles

RVN 05-Cño Rains. Foto: J. Migueles

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Autor: Juan Migueles

BIBLIOGRAFÍA

Reloxos de Sol. Autor: Ana Chas => https://reloxosdesol.wordpress.com/blog/page/12/

Asociación Astronómica de Vigo. Autor: César M. González Crespán => https://www.astrovigo.es/2014/11/reloj-de-sol-de-la-iglesia-de-santa-maria-de-o-viso-antes-iglesia-de-toruca.html

Facebook > Grupo de Relojes / Reloxos de sol en Galicia

Inventario de canastros, cruceiros, portóns, fontes e lavadoiros de Cesantes. Obradoiro de Estudos locais Fernando Monroy.

Pàgina oficial dels Campaners de la Catedral de València. Autor: Pedro J. Novella => https://campaners.com

Aportes: Gonzalo Figueroa, Tere e María Mar.

Wikipedia