As torres de Fenosa.

Torre Fenosa na Baixada a Vieira. GMaps

        As torres instaladas pola compañía Fenosa para acoller transformadores eléctricos son un exemplo de patrimonio industrial. A súa planta é cadrada variando a súa altura, estando rematadas por un tellado a catro augas, que en ocasións pode ser a dúas. As máis antigas están construídas en pedra, empregándose posteriormente ladrillo e cemento ou a combinación de ambos materiais.

        A empresa de electricidade Fuerzas Eléctricas del Noroeste, S.A. (FENOSA) foi fundada en 1943 por Pedro Barrié de la Maza y Pastor, natural da Coruña. Desde 1939 ata 1971, ano do seu falecemento, dirixiu o Banco Pastor, desde 1948 o estaleiro ferrolá Astilleros y Talleres del Noroeste, S.A. (ASTANO) e desde 1944 a Xunta de Obras do Porto de A Coruña, construíndose baixo o seu mandato o dique de abrigo. Ademais promoveu e presidiu moitas outras empresas, como Cedie, El Barco de Valdeorras, Aluminio de Galicia, Gas Madrid, La Toja, Minero Siderúrgico de Ponferrada, Pesquerías Españolas del Bacalao, S.A. (PEBSA)...

        O 1 de octubre de 1955 Francisco Franco concedeulle o título de Conde de Fenosa, que en virtude da Lei de Memoria Histórica, e posterior Ley de Memoria Democrática, sería anulado o 21 de octubre de 2022 cando era ostentado polo terceiro titular.

        Fenosa fusionouse en 1981 con Unión Eléctrica Madrileña, nacendo Unión Fenosa. En 2008 sería adquirida por Gas Natural, que en 2018 pasou a operar baixo o nome Naturgy Energy Group S. A.

        Antes de Fenosa as compañías eléctricas que operaron en Redondela foron: (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/12/electra-de-redondela-electra-popular-de.html )

Cedeira

Sda. a Cedeira ( 42°16'40.38"N, 8°37'16.94"O)

Est. Negros (42°16'9.89"N, 8°36'53.72"O)

Est. Rande (Baixada a Vieira) ( 42°17'14.81"N, 8°38'55.78"O)

Est. Rande (42°17'12.70"N, 8°38'59.57"O)

 

Subida a Cedeira. Foto J. Migueles.

Estrada de Negros. Foto: J. Migueles

Estrada de Rande. Gmaps

Chapela

Senda da Auga ( 42°15'54.97"N, 8°39'48.97"O)

Av. Vigo (42°15'55.54"N, 8°40'24.70"O)

Av. de Vigo. GMaps.

Senda da Auga. Foto: J. Migueles

Reboreda

Estrada Ventosela ( 42°17'19.83"N, 8°35'57.22"O)

Estrada de Ventosela. GMaps.

 

Redondela

Torre Fenosa-Sda. á Estación (42°17'1.86"N, 8°36'47.42"O)

Subida á Estación. Foto J. Migueles

 

O Viso

Saramagoso (42°19'21.43"N, 8°35'33.00"O)

 

Saramagoso. GMaps.

Vilar de Infesta

Est. redondela-Peinador ( 42°14'28.36"N, 8°37'36.25"O)

 

Estrada Redondela-Peinador. GMaps

Autor: Juan Migueles

BIBLIOGRAFÍA

Wikipedia

Faro de Vigo

La Voz de Galicia

 

Galería. Viaduto de Pontevedra 2

 

 

(Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/04/os-viadutos.html )

 

Vista xeral, 1958.

1957. Publicada en www.villamalea.eu

1953. Foto: Marques De Santa María Del Villar - ABC

Anos 1950 -60. Arquivo Gonzalo Romero Osende.

Cara a 1931. Arquivo Cal3

1928. Foto: Saturno Cal

Publicada en "La Esfera", 1927.

1926. Foto: Saturno Cal

1926. Foto: Saturno Cal

1923. Fototipia de Hauser y Menet

(Ver tamén https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2023/08/galeria-viaduto-de-pontevedra-1.html )

Autor: Juan Migueles

Galería. Viaduto de Pontevedra 1

 

 

(Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/04/os-viadutos.html )

 

1898. Foto Veiga y Valenzuela

1903. Ed. Hauser e Menet

Cara a 1903. Ed. Hauser y Menet

1908. Postal.

Cara a 1908. Postal

Cara a 1910. Postal Novo

Cara a 1910. Fototipia Thomas.

Anos 20. Fototipia Castañeira y Álvarez

Anos 20. Postal

Anos 20. Postal

 Autor: Juan Migueles

A Lista Vermella de Redondela.

 

O Castro de Negros coas torres no seu cumio. Foto: J. Migueles

        O Inventario Xeral do Patrimonio Cultural de Galicia cataloga un total de 780 bens de interese na Comunidade. Unha cifra ridícula se temos en conta a consideración de Ben de Interese Cultural (BIC) a calquera elemento patrimonial que supere os cen anos. A figura de BIC suponse que debería protexer este patrimonio, pero na práctica esta protección poucas veces chega a bo termo e continuamente destrúense mámoas, petróglifos, edificios históricos...

        A nivel nacional, a asociación sen ánimo de lucro Hispania Nostra, recoñecida pola UNESCO, publica desde 2007 a “Lista Roja del Patrimonio”. Nel inclúense os elementos patrimoniais a piques de desaparecer. Esta lista actualízase cada ano coa inclusión de novos bens e coa baixa do patrimonio restaurado ou totalmente destruído.

        No que atinxe a Galicia a lista aumenta ano a ano. Se en 2020 recollíanse 35 elementos patrimoniais en grave risco, en 2021 a cifra aumentou a 50 e no que vai de 2023 (agosto) engadíronse dous máis.

        Esta idea de dar visibilidade ao patrimonio que podemos perder e que por desgraza imos perdendo, lévame a crear a Lista Vermella de Redondela.

 

1. O Castro de Negros.

O único Castro cen por cen redondelán sufriu moitas agresións. As máis graves serían a colocación dunha torre de alta tensión e unha torre de sinalización do aeroporto para a que se abriu unha pista de acceso con recheos de terra. A propia comunidade de montes construíu un área de lecer con mesas, bancos, un cruceiro e papeleiras que a miúdo poden verse colmadas de lixo. Se isto fora pouco colocaron unha fonte, o que provocou importantes danos na realización das obras de condución da auga ata o alto do castro. A última das agresións que cabe citar viría desde a propia escola de Portocabeiro, que durante anos fomentou a busca de restos arqueolóxicos por parte do alumnado para facer un pequeno museo no colexio. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2021/11/o-castro-de-negros.html )

Restos do Castro da Peneda que habitualmente están tapados pola maleza. Foto: Juan Migueles

2. O Monte da Peneda.

Un dos maiores atractivos turísticos co que contamos e no que se atopa outro castro. Trátase dun lugar cheo de historia, lendas e dunha tradicional devoción relixiosa que conta cunhas vistas privilexiadas. Por se todo isto fora pouco, conta cunha sobreira incluída na listaxe de árbores senlleiras e ademais celébrase a Festa dos Fachos. Por desgraza é un linde entre Redondela e Soutomaior polo que, ata o de agora, as dúas administracións locais non conseguiron unha axeitada coordinación para explotar todo o potencial turístico deste enclave. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/a-peneda.html )

Restos dun muíño a piques de desaparecer. Foto: J. Migueles

3. Os muíños.

En Redondela chegou a haber máis de 150 muíños a presión urbanística e principalmente o abandono está levando á desaparición de moitos deles. Actualmente (2023) o Concello traballa por conseguir a concesión dun muíño para convertelo en aula didáctica. Unha boa iniciativa pero que semella pouco ambiciosa tendo en conta a recuperación de muíños noutros concellos dentro de proxectos de creación de sendas fluviais. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/03/muinos.html )

 

Un dos canastros en Cabo dos Fumeiros. Foto: J. Migueles

4. A concentración de canastros (hórreos) do Cabo dos Fumeiros.

Un proxecto proposto numerosas veces e que ata o de agora (2023) non se levou a cabo. Os poucos canastros superviventes esmorecen coa escusa (como no caso dos muíños) de que son bens privados. Na realidade, como pode verse noutros concellos, é que as administracións contan con fórmulas legais para intervir nestes elementos, tan só é necesaria un pouco de vontade política. Neste caso contamos cun fondo fotográfico para axudar á recuperación deste espazo, que podería iniciarse coa reconstrución dos canastros de madeira desaparecidos. Este é o tipo de canastro con maior probabilidade de desaparecer do noso concello pola necesidade dun maior mantemento. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/canastros.html )

Restos do Cruceiro do Lombo, hoxe desaparecido. Foto: J. Migueles

5. Os cruceiros.

Neste caso temos que aplaudir a recente recuperación do cruceiro e peto de ánimas do Esteiro (Cesantes), por iniciativa do Obradoiro de Estudos Locais Fernando Monroy. Un exemplo que agardemos sirva para a recuperación do Cruceiro e peto de ánimas da Carambola (Reboreda) ou, tamén na mesma parroquia, do cruceiro da Carambola. A maior ameaza destes bens son os golpes de coches e camións que levaron á desaparición do cruceiro do Lombo (Ventosela), por poñer un exemplo. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2021/11/cruceiros-desaparecidos.html ). Agora mesmo faise necesario a protección de cruceiros do século XIX como o da Raíña (Cedeira), Pousadouro (Reboreda) ou o Carballo (Redondela) que se atopan en grave perigo de ser destruídos. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/cruceiros-esmoleiros-e-petos-de-animas.html )

 

Cargadoiro de Coto Wagner. Foto: J. Migueles

6. O Cargadoiro de mineral de “Minero Siderúrgica de Ponferrada S.A.”, máis coñecido como de Coto Wagner.

Os recentes intentos do Porto de Vigo de desmantelalo para realizar novos recheos dentro da Enseada de San Simón o sitúan como a construción de patrimonio industrial en máis grave risco de desaparecer do noso concello. Ata de agora non hai un proxecto claro de recuperación nin deste cargadoiro nin do da “Compañía Minerales de Hierro de Galicia”, que sumados ao Meirande, aula de interpretación da Batalla de Rande, o Castelo de Rande (do que estes días se denunciaba o seu abandono) e a Ponte de Rande, transformarían o barrio de Rande nun atractivo turístico moito maior do que xa é na actualidade. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/12/cargadoiros-de-mineral.html )

7. As casas de Casto Sampedro e Alejandro Otero.

(Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/04/sampedro-folgar-casto-antonio-redondela.html )

(Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/04/otero-fernandez-alejandro-redondela-14.html ).

Son dúas construcións nas que se colocaron placas de homenaxe a estes dous redondeláns, pero das que tan só se conservan as fachadas. É unha mágoa ver vivendas que se veñen abaixo por mor do abandono en pleno casco histórico de Redondela, pero se ademais teñen un vínculo con persoeiros destacados da nosa vila, fan que a tristura sexa aínda maior.

 

Restos do Pazo de Soutoxuste. Foto: J. Migueles

8. Os pazos de Soutoxuste e Saxamonde. Apenas queda nada destes dous pazos que sucumbiron baixo construcións máis modernas. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/pazos.html ) Tamén é preocupante o prolongado abandono do Pazo de Torrecedeira e da próxima casa de Monterraso, a primeira reformada e a segunda obra do arquitecto francés Michel Pacewicz. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2021/02/casas-destacadas-de-cedeira.html )

Un dos Petróglifos da Moscalleira. Foto: J. Migueles

9. Os petróglifos da Moscalleira (Reboreda).

Descubertos en 2017 e re-descubertos en 2019 (cando se catalogaron). Realizouse algunha visita guiada aos mesmos e aí rematou todo. Agora mesmo é practicamente imposible acceder a eles. Ao atoparse en terreos privados complica a súa xestión de cara a unha explotación turística. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/monte-buxel.html )

Apesares da posta en valor dalgúns petróglifos (Monte Mirallo e Ruta das Pedras) son moitos os que aínda carecen de sinalización no noso concello, o que os pon en perigo de ser esnaquizados por maquinaria forestal. Tamén son continuas as agresión por persoas que as marcan con xiz, anacos de ladrillo ou mesmo botando terra, caso máis grave se viviría nos petróglifos das Porteliñas, no que se pintou un grafiti.

 

Mámoa oculta pola maleza. Foto: J. Migueles

10. As mámoas.

Ao igual que os petróglifos, o maior perigo ven polo emprego de maquinaria forestal. A maior concentración de mámoas a temos no monte Mirallo (Penide) na que chegaron a catalogarse 58 e das que tan só quedan algo máis de trinta. As últimas dúas destruídas en 2015 por unha compañía eléctrica sen consecuencias legais para a mesma. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/monte-penide-monte-mirallo.html )

 

Telleira hoxe oculta pola maleza. Foto: J. Migueles

11. As Telleiras de Cesantes.

Outra xoia do noso patrimonio baixo a maleza. Outra iniciativa do Obradoiro de Estudos Locais Fernando Monroy de posta en valor levou a unha oferta de compra do Concello aos propietarios dos terreos que non chegou a bo porto. A eterna promesa electoral dun paseo pola costa ata a praia de Cesantes tería aquí un potencial turístico enorme. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/as-telleiras.html )

12. As reitorais de Cedeira e Ventosela.

O bispado de Tui permitiu o abandona destas dúas construcións. No caso da de Cedeira é xa practicamente irrecuperable co recente derrube de parte da fachada.

13. A igrexa de Vilavella.

Seguramente non debería estar na lista, pero sirve de exemplo da impunidade co que o clero pode actuar sobre elementos relixiosos que son patrimonio histórico a conservar. Se o anterior párroco, Octavio Rotea, tomou decisións como destruír o altar maior ou o púlpito, o actual non se quedou atrás e tivo iniciativas tan cuestionables como furar o campanario para instalar un reloxo ou cortar a reixa de madeira do coro trala que escoitaban a misa as monxas de clausura do convento. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/01/igrexas.html ) (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/o-convento-de-vilavella.html ). 

 

Estado no que quedou a reixa do coro. Facebook da parroquia.

Por desgraza a lista podería seguir con agresións como a sufrida hai pouco polo Miliario de Antas ao ser rascado por un tractor (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/os-miliarios.html ) ou os golpes de vehículos recibidos pola Marca do Rei e a anunciada posta en valor que non foi tal. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2019/02/a-marca-do-rei-vilavella-redondela.html )

Autor: Juan Migueles

BIBLIOGRAFÍA

Facebook > Asociación para a defensa do Patrimonio Cultural Galego

Ver bibliografía dos enlaces do texto.

 

Cargadoiros de Mineral (I): Cargadoiro de mineral da “Compañía Minerales de Hierro de Galicia” (Cabanas-Trasmañó).

 

Cargadoiro de Rande. Foto: J. Migueles

Coñecido popularmente como Cargadoiro de Rande. Realmente atópase no Estreito de Rande, pero non no barrio de Rande (Cedeira), se non no de Cabanas, na parroquia de Trasmañó.

O primeiro proxecto de construír este cargadoiro o atopo nun xornal de 1905: “Onte foi vendida a unha compañía estranxeira a fermosa finca que posuía nas inmediacións de Rande o Sr. Feijoo. A venta fíxose en 16.000 duros. Os actuais propietarios pensan adicar aquela posesión a edificar un apeadoiro para que o ferrocarril traia ata alí os minerais de ferro do Incio.” 

Cargadoiro no momento da súa construción, 1926. Vida Gallega

 

A Compañía Minerales de Hierro de Galicia, constituída en Madrid en 1924, estaba vinculada a capital de orixe alemán. Explotaba o xacemento de O Freixo (Monforte de Lemos). Esta mina conectábase cun funicular de 7.770 metros de longo coa desaparecida estación de ferrocarril do Canabal, en Sober. Esta obra sería levada a cabo pola empresa POHLIG de Colonia (Alemaña). Por tren, despois de percorrer 162 quilómetros, os vagóns chegaban ata o propio cargadoiro, grazas aos traballos iniciados en 1912 mediante os cales se construíu un ramal de conexión coa estación de Redondela. Unha vez en Rande cargábase a magnetita que se exportaba por mar a Inglaterra e Alemaña. O cargadoiro sería construído por outra empresa alemá, Bleichert, empregándose para a parte metálica materiais dunha terceira empresa xermana, Butzer.

Acceso para o tren, 1926. Foto: Sarabia

Acceso para o tren 2021. Foto: J. Migueles

Sería o 20 de xullo de 1926 cando se celebra a inauguración oficial coa chegada do primeiro tren procedente das minas do Freixo. A máquina chegou engalanada coas bandeiras de España e Alemaña e no acto, presidido polo director xerente da empresa Friedrich Wiilhelm Cloos, enxeñeiro e vicecónsul de Alemaña en Monforte, e o conselleiro Julio Núñez, asistiron varios cargos da compañía do ferrocarril. En total foron 10 vagóns con 20 toneladas de mineral cada un os que chegaron aquel día e que quedarían almacenados. Non sería ata finais de setembro que sairía o primeiro barco, o vapor portugués “Estoril” cargado con 3.425 toneladas de ferro con destino a Rotterdam. A carga sería realizada a un ritmo de 400 toneladas ao día.

Inauguración do cargadoiro. Foto Sarabia

Un xornal o describe así:

“...cuyo depósito, capaz para 12.000 toneladas,está instalado sobre una galería de 35 metros de largo. Ambos están en comunicación directa por 4 tolvas que llevan por un mecanismo propio el mineral sobre una cinta de goma sin fin. Esta es de 90 metros de largo para carga útil, llevando el mineral sobre la cinta de la vertedera de 17’5 metros de largo. Dicho vertedero sube y baja en la punta, según reclama la altura del barco cargado o vacío o la altura de las mareas, estando accionado su movimiento por un motor de 5 H. P. La cinta grande queda movida por un motor de 25 H.P. pasando en ambos extremos por grandes cilindros, por los cuales se consiguen suficiente tirantez de la misma, no dejándolos resbalar de este modo, evitando así paradas en el caso de flojedad”. 

Carga do vapor Estoril. Foto: Pacheco

 

Nos seguintes anos aparecen varias noticias referentes a este cargadoiro. En 1928 cando se cargaba de pirita de ferro no vapor inglés “Aquerinde”, un accidente saldouse cun home morto e outro ferido. En xullo dese ano o Concello solicita ao Goberno Civil que obrigue a esta empresa a construír en Rande, con carácter definitivo, unha ponte e unha canle que, establecidas provisionalmente, supoñen un perigo No transcurso dunha folga mineira en 1933 neste cargadoiro retirábase o ferro da citada mina. 

Cargadoiro de Rande, 1929. Foto: Pacheco

Cargadoiro de Rande co brazo metálico. Foto: Pacheco. Fondo Buxa.

Aínda que non se atopou constancia escrita, varios autores indican que na II Guerra Mundial era empregada polos nazis para cargar wolframio procedente de minas galegas e leonesas. (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/04/1941-ii-guerra-mundial-i-alemans-en.html )

Entrada inferior. Foto: J. Migueles

 

Interior do Cargadoiro. Foto: J. Migueles

Restos de mineral. Foto: J. Migueles

Logo o cargadoiro caería en desuso, probablemente na década dos anos 40. A estrutura de ferro que se adentraba no mar foi desmantelada, mais actualmente aínda se pode ver a parte de formigón. Podemos acceder desde a Praia de Rande (con marea baixa) ou desde o Castelo de Rande, baixo a Ponte de Rande. O outro cargadoiro (Ver https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/12/cargadoiros-de-mineral.html ), o Museo Meirande e os galeóns afundidos na Batalla de Rande (https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/04/1702-batalla-de-rande.html ) completan o gran interese histórico e industrial desta zona. O acceso á parte superior está cortado pero se alguén se aventura a adentrarse no interior do cargadoiro aconsello tomar precaucións xa que hai buracos que comunican as diferentes alturas da estrutura.

Outros restos desta empresa sería o que queda do acceso dende as vías do ferrocarril ou, máis arriba, no Camiño das Regueiras, os restos dun túnel que se empregaba para a condución de auga ata o cargadoiro dende o regato Río Maior.

 Actualmente (2021) os terreos do cargadoiro pertence á empresa Tranvías de Vigo e cada certo tempo hai rumores de proxectos de recheos no mar para a instalación de empresas. 

Vista da parte alta desde o interior. Foto: J. Migueles

 

 

Autor: Juan Migueles

BIBLIOGRAFÍA

Arredor de nós. Historia da Policía Local 1863-2003. Gonzalo Amoedo López e Roberto Gil Moure. 2003

Galeguismo e sociedade na Redondela da Segunda República. Lois Barros. Edicións do Castro

Redondela, crónica dun tempo pasado. A Segunda República e o primeiro franquismo. Gonzalo Amoedo e Roberto Gil. Edicións do Castro 2002.

Sal, sardiñas e peiraos. Achega ao patrimonio marítimo na Enseada de San Simón. Alberte Román Losada. Ed. Asoc. Alén Nós 2009.

Arquitectura Industrial en la provincia de Pontevedra. Iria Sobrino Fagilde y Rai Iglesias. Proyecto Coag./Vigo. Patrimonio arquitectónico moderno y contemporáneo en Galicia, 2008.

Patrimonio Industrial da Ría de Vigo. www.entremosnapanificadora.com

Aportes: Gonzalo Amoedo

Visitas guiadas polo arqueólogo Xurxo Constela, de A Citania S. L.

SEREN

Nº2. Facendo camiño en Cedeira. Dolores Míguez Montes.

ABC: http://www.abc.es/hemeroteca

El Correo Gallego: http://www.elcorreogallego.es/index.php?idMenu=130

La Vanguardia (dende 1881): www.lavanguardia.es/hemeroteca

El País: www.elpais.com

El Noroeste (Hemeroteca)

http://www.csbg.net/

www.hemerotecadigital.bne.es

BOE > www.boe.es

Doctor Jordi Nadal: la industrialització i el desenvolupament econòmic d'Espanya. Editado por Albert Carreras,Miquel Gutiérrez (Google Books)

Tierra y Tecnología. La minería y el patrimonio minero en Galicia. Manuel Lara Coira.

www.mcu.es:=> Varios xornais

Galiciana-Biblioteca Digital de Galicia. Xunta de Galicia: http://www.galiciana.bibliotecadegalicia.xunta.es => La Integridad, El Pueblo Gallego, Hoja Oficial del Lunes, El Progreso, El Lucense, La Correspondencia Gallega, Gaceta de Galicia, Diario de Galicia, La Noche, Vida Gallega...