 |
| Chegada dun barco de repatriados de Cuba. Arquivo Cruz Vermella Madrid |
O 5 de xullo de 1898 España é derrotada por Estados Unidos trala
perda da escuadra do contraalmirante Cervera na baía de Santiago de
Cuba. Os portos de Vigo convértese daquela nun lugar idóneo para a
repatriación de Cuba e Santo Domingo das tropas por ser os máis
occidentais da Península, ter o calado suficiente e dispor dos
lazaretos de San Simón, no caso de Vigo, e de Oza, na Coruña.
Naquel momento no lazareto de San Simón apenas había mobiliario e
utensilios. Tan só se contaba con 200 camas, non había pilas nin
bañeiras, non se contaba con caldeiras nin combustible para quecer a
auga, non había roupa para os enfermos e necesitábanse tendas de
campaña para poder illar os casos de infeccións. Outro punto a ter
en conta era que a Ría de Vigo era a rexión máis poboada da
provincia de Pontevedra e fora o foco de infección do cólera en
1854. As posibilidades de propagación dalgunha das enfermidades que
portaban os repatriados era un factor preocupante.
 |
| O Lazareto, 1898. La revista moderna |
O
23 de agosto de 1898. Comezan as obras de acondicionamento do
Lazareto da illa de San Simón que urxían ante a inminente chegada
dos repatriados.
Acádase
o número de
309 camas, pero
entre as carencias
que aínda
había
estaba a de comunicar o lazareto por telégrafo ou
teléfono.
Habilitouse
para
embarque e
desembarque o
peirao da
Portela, prohibindo
os
carabineiros
o
paso de
mercadorías
e
persoas desde
Cesantes.
En Vigo tamén houbo que tomar medidas para a organización da axuda
humanitaria. Unha delas foi, en setembro de 1898, desprazar a
Redondela e Porriño dúas compañías
do Batallón de
Murcia para destinalas a
outros puntos. Estas
eran as tropas con base en Vigo,
que terían que ceder os seus
locais para albergue dos
repatriados.
 |
| Clasificación de feridos. Arquivo Cruz Roja Madrid |
Moitos
dos soldados repatriados falecerían durante
a travesía polas feridas
sufridas en combate ou de
febre amarela, outras enfermidades
que traían eran disentería e paludismo. En pouco máis dun mes
chegaron ao porto de Vigo 7.215 soldados e oficiais. Os casos máis
graves quedaban directamente no hospital de Vigo e o resto debía
pasar corentena en San Simón. Dadas as escasas dimensións da illa
desembarcaban nela os enfermos, pasando o resto da tripulación a
corentena no propio barco no que viñan. Serían moitos os mortos
durante a viaxe e a corentena, como
dato dicir que en Pereiró
(Vigo) serían enterrados 148 homes.
 |
| Chegada de repatriados á illa. La revista moderna |
Algúns
datos dos barcos que chegaron a San Simón
A chegada dos barcos á illa de San Simón produciuse entre o 28 de
agosto, que chega o Isla de Luzón, ata a chegada do
derradeiro barco o 6 de outubro.
Isla
de Luzón
O
Isla
de Luzón saíu
de Cuba con 2.213 persoas e deixou
32 mortos polo camiño. En
San Simón desembarcaríanse
2
mortos máis, que son enterrados no cemiterio da propia illa, e 414
enfermos. Ao día seguinte trasládanse outros 50 doentes graves,
quedando aínda no barco 30 enfermos dos que morren 3. Pasada a
corentena varias gabarras levan ao porto de Vigo a 800 homes do barco
e a 200 do lazareto, case todos necesitan angarellas e na illa aínda
quedarían
42 enfermos graves.
León
XIII
Neste
barco chegou
o xeneral Toral que era considerado un dos culpables da derrota en
Cuba por
ser o que rendeu Santiago de Cuba.
En
Vigo recibiuno unha manifestación dunhas 1.000 persoas que ao grito
de ¡Abajo
la guerra! lanzoulle
pedras. Viuse na obriga de marchar por mar a Redondela pero avisadas
as veciñas o increparon no
momento do
desembarco.
 |
| Barcazas empregadas para o desembarco das tropas. La revista moderna |
Redondeláns
en Cuba
Ata o de agora non atopei unha base de datos cos alistados na Guerra
de Cuba, polo que de momento haberá que conformarse cos datos que
vou atopando en xornais da época:
 |
| Antero Rubín cara a 1895. Foto BNE |
Antero
Rubín Homént,
coñecido como o Xeneral
Rubín regresou
a España no Lazoti.
En
decembro de 1894 xa marchara a Cuba enfrontándose con 700 homes a
3.000 no Potrero
de Las Varas,
levando aos seus homes á vitoria apesares de ser ferido nunha perna,
montou no seu cabalo levando ao seu batallón á vitoria. Esta acción
fixo que pasara a historia como un dos heroes de Cuba. Unha vez
reposto das súas feridas e ser ascendido a Xeneral de Brigada,
embarcouse novamente cara a Cuba distinguíndose en varias accións
recibindo a
Cruz Vermella de 1ªclase do Mérito Militar.
(Ver
https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2020/04/rubin-homent-antero-evasio-redondela-3.html
)
Manuel Barral Santostegui. Faleceu en Redondela en 1960 aos
86 anos, sendo o derradeiro supervivente redondelán da guerra de
Cuba.
Enrique
Borrajo. Asistente do Xeneral
Rubín en Cuba. En Redondela era fíxose moi popular por ser durante
moitos anos condutor da Coca.
 |
| Enrique Borrajo coa súa filla. Antonio Ocampo Otero. Bodas de Oro |
Juan
Campelo
(Chapela).
Serviu
na illa de Cuba no cruceiro Isabel
II, do
que pasaría ao Relámpago.
Deuse
a coñecer na
prensa polo proceso que se lle seguiu en New York, por mor dun
asasinato do que sería absolto ao ser descuberto o verdadeiro autor
do delito.
O
26 de xaneiro de
1897 a
cañoneira
Relámpago afundiuse
despois dunha
explosión
que lle provocou a morte.
Serafín Costas Fernández.
Falecido
na
campaña de Cuba. En 1902 o
Concello fai pública unha
comunicación para que os seus
herdeiros
poidan
percibir 240’60
pesetas que se lle debían.
Fernando González Gómez"Rey Chiquito". Participou
na guerra de Cuba coma xornalista e cabo do exército, sendo
repatriado por unha ferida nun brazo. (Ver
https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2022/01/fernando-gonzalez-gomez-rey-chiquito.html
)
José Manero Loja.
Aparece
nunha listaxe de soldados procedentes de Cuba que en agosto de 1897
son socorridos na
Coruña con
roupas
e 15 pesetas.
Juan José Montero Amoedo. A finais de 1902, a Capitanía
General de Galicia ábrelle expediente para concesión da Cruz de
San Fernando como mariñeiro que formou parte da escadra do Almirante
Cervera, en Santiago de Cuba.
Ramón
Muíños.
Repatriado
de Cuba
Aurelio
Otero Villanueva.
Aparece
nunha listaxe de soldados procedentes de Cuba que en agosto de 1897
son socorridos na
Coruña con
roupas
e 15 pesetas.
Cirilo Pereira Iglesias. Aparece
nunha lista de licenciados da guerra de Cuba en
1891 no
corpo Brigada de
Transporte.
Martín Posada Barros. Soldado de Redondela falecido en Cuba.
Fermín Puertas de Manuel. Mariñeiro ordinario ferido de
contusión leve na Fragata Numancia, comandada por Casto Méndez
Núñez, tralo ataque ao Callao (Cuba). .
José Reguera Rivas.
Soldado
de Redondela do batallón de Murcia, que
desembarcou en A
Coruña no “Alfonso XIII” en abril de
1897.
Ángel
Sánchez Rodríguez (Saxamonde,
4-2-1867). Fillo de José e Florentina. Veciño de Saxamonde e de
oficio labrador. Artilleiro da Batería de Montaña do Décimo
Batallón de Plaza é
licenciado do exército o 16-3-1894. Na
Coruña embarcara para Cuba no vapor-correo Alfonso XIII o 22 de
marzo de 1890.
Francisco
Ventín Casqueiro.
Soldado
procedente de Cuba que en
abril de 1897 chegou a
Santiago de Compostela. Naquela
cidade
descansou no aloxamento
de El
Imparcial,
sendo
socorrido con 15 pesetas e
5 máis
por
orde do
Arcebispo
de Santiago, antes
de continuar viaxe cara a
Redondela.
Da guerra en Puerto Rico poderiamos citar aquí a:
Francisco Iglesias Lamas. Natural de Redondela, solteiro,
camareiro, soldado do Batallón provisional número 3, 6ª Compañía
de guarnición en Puerto Rico. Morreu en San Juan en 1895 aos 27
anos. Fillo de Manuel Iglesias e Josefa Lamas.
Probablemente se refire aos seus descendentes a seguinte nova de
1902: Francisco Iglesias Lamas, de Redondela, ten dereito a
percibir o seu “alcance de Cuba”, que se atopa xa axustado.
 |
| Repatriado de Cuba. Fundación Illa de San Simón |
Outras novas
1897,
xaneiro. Verificouse en Redondela unha postulación a prol dos
soldados enfermos e feridos que regresan de Cuba e Filipinas. A
comisión precedida pola banda municipal, estaba formada polo
alcalde,
Luciano Fernández Gándara; o abade párroco de Redondela,
Bernardino Couñago; o vicario de Vilavella, Francisco Alonso; o
concelleiro, Olimpio Táboas; o secretario do Concello, Paulino Otero
García; e o escribinte do Concello, Casto Castro.
1898,
maio. Na
estación de Redondela foi visto un inglés tomando notas do
movemento de tropas. O reloxeiro Sr. Testa preguntoulle
se era espía dos yankis e el, sen contestar, ocultouse no
restaurante.
O 6 de maio de 1898 créase en Redondela a Junta Local de
Subscrición Nacional para a Guerra de Cuba, sendo constituída
por: o cura párroco de Redondela, Bernardino Couñago (Presidente);
o alcalde, Manuel Pérez Rivas; o maior contribuínte, Manuel Amoedo;
o mestre de oficios, Manuel García; o Xuíz de primeira instancia,
Adolfo Serantes; o médico titular, Fermín Alfaya Martínez; o
mestre de instrución primaria, Román Ancoechea; e o obreiro máis
ancián, Manuel Arines. Verificouse unha rogativa pública polo
triunfo das nosas armas. Na procesión figuraban as imaxes da Virxe
da Concepción e o Apóstolo Santiago.
Menos amable sería á manifestación da semana anterior. O
chamamento da convocatoria remataba dicindo: “Queimaranse na
praza Constitución, punto no que se disolverá a manifestación,
varias efixies de suxeitos iankis, paisaxes e
poboacións da referida nación e algúns buques da súa mariña de
guerra. ¡Viva España! ¡Viva o Exército! ¡Viva a Mariña!”
1898,
maio.
Din de Redondela, que o domingo último pasou
por aquela vila un coche en que ían algúns ingleses levando suxeito
a un bastón un pano a guisa de bandeira. Unha muller que o notou,
saudounos cun viva España, que foi contestado por
aqueles con outro aos yankis. Ante esta provocación, o pirotécnico
Ramón Varela, lanzoulles un sacho que foi dar na
bicicleta doutro inglés que seguía ao coche, o cal foi a dar coa
máquina en terra. Coa maior rapidez volveu montar o ciclista e dando
con toda forza ao pedal e apartando os do coche ao
gando, lograron poñerse a salvo de gran número de rapaces que a
pedrada limpa correspondían á imprudente excitación dos mozos
ingleses, pois parece que mozos eran.
1898,
xuño.
Verificouse en Redondela unha rogativa para
impetrar do ceo o triunfo das nosas armas. Na procesión figuraban as
imaxes da Virxe da Concepción e do Apóstolo Santiago. Ao acto
asistiron numerosas persoas, entre as que ía o concello e varias
comisións.
1898, setembro.
Indo para Pontevedra o socio da Cruz Vermella, José Martínez
Barciela, atopou en Redondela a un soldado enfermo. Levouno en coche
a Pontevedra para arranxar a súa documentación na comandancia
militar e no concello. Ademais de axudarlle con cartos do seu peto
xestionou unha axuda de 20 pesetas da extinguida comisión da Cruz
Vermella. Logo levouno á residencia familiar en Alba, para
entregarllo á súa nai que non o recoñecía pola larga ausencia e o
estado no que viña. Levaba 6 anos en Cuba e padece tuberculose.
 |
| Vixilancia desde a praia de Cesantes, 1898. Blanco y Negro-ABC |
Autor: Juan Migueles
BIBLIOGRAFÍA
Historia de las Rías. Varios autores. Faro de Vigo.
Redondeláns para
a historia: Antero Rubín. Por Xaime Conde. Publicado en
Internovas
Redondela,
crónica dun tempo pasado. A Segunda República e o primeiro
franquismo. Gonzalo Amoedo e Roberto Gil. Edicións do Castro
2002.
Arredor de nós. Historia da
Policía Local 1863-2003. Gonzalo
Amoedo López e Roberto Gil Moure. 2003.
SEREN: Nº3. Os
Eidos: “A vila dos mortos”. J. A. Orge Quinteiro
Algunos
hijos ilustres de Redondela. Grandes Fiestas de la Coca. Redondela
1968. Comisión de fiestas de
la Coca.
Unidade
didáctica. Persoas que dan nome as rúas e prazas de Redondela.
Xose Manuel Moreira Docampo. (Inédito. Fondos da Biblioteca de
Redondela)
Antonio Ocampo Otero. Doctor en medicina y cirugía. Bodas de oro
abril 1939-abril 1989.
As Illas de San Simón. Aproximación a súa historia. J.A.
Orge Quinteiro. Ed. Xunta de Galicia.1999.
La formación del pueblo puertorriqueño. Estela Cifre de
Loubriel. Ed. de la Universidad de Puerto Rico, 1989.
Arquivo Cruz Vermella Madrid
ABC
La Voz de Galicia
En Galiciana-Biblioteca Digital de Galicia. Xunta de Galicia:
http://www.galiciana.bibliotecadegalicia.xunta.es
=> El Diario de Pontevedra, El pensamiento de Galicia, La
Noche, El Correo Gallego, La opinion diario de
Pontevedra, El lucense, El eco de Galicia, La
correspondencia gallega, El Áncora, Céltiga (Buenos Aires)
Na Biblioteca Nacional de España: www.bne.es
=> El Día (Madrid), El Imparcial, El Correo
español, El Heraldo de Madrid, El Liberal (Madrid), La
Época (Madrid)
No Ministerio de Cultura
http://prensahistorica.mcu.es=>
Boletín Oficial de la Provincia de Guadalajara, Diario de
Córdoba, La Correspondencia de España,
La Idea
